به نام خداوند جان وخرد

 

 

 

 

موضوع:

 

جلوه های امام رضا(ع)  در شعر فارسی

 

 

 

نگارش:

 

غلامرضا هاتفی

 

 

 

 

چکیده:

سیمای امام رضا(ع) در شعر فارسی

ادبیّات فارسی از ابتدا تاکنون مطابق  اسناد ومدارکی که ثبت وضبط شده در مدیحه سرایی ومصیبت سرایی اهل بیت پیامبر وسایر اشعار بسیار غنی وپر بار بوده است واکثر قریب به اتفّاق شعرا ونویسندگان کوشیده اند تا با هم در آمیختن عواطف واحساسات خود به مدح ومنقبت خاندان نبّوی پرداخته وآثار ارزشمندی را به ساحت مقدس ائمه ی اطهار تقدیم نمایند ونهایت سعی شان این بوده که عشق درونی خویش را در قالب اشعار والفاظ ناب به شنوندگان عرضه نمایند .بنابر این می توانیم ادعا کنیم که عشق ومحبت به خاندان پیامبر در ادبیّات ما پیشینه ای بسیار کهن دارد وچون این الفاظ از ژرفای درون وباطن انسانهای عاشق بر خواسته بر روح وروان خواننده تاثیری ژرف می گذارد .

سیمای هشتمین اختر آسمان امامت وولایت ،حضرت امام علی بن موسی الرضا (ع)را در ایام ولادت وشهادت در  آیینه ی ادبّیات منظوم  در چند دیوان شعر بررسی می نماییم.

واژگان کلیدی: عشق، ادبّیات، امام رضا(ع) ، شعرسنتی فارسی،شعر نو ،مدح ومنقبت

 

 

 

 

 

مقدّمه:

ادبیّات گران سنگ وگرانقدر فارسی از ابتدا که تاریخ آن را ضبط کرده اند ودر دست است تا زمان حاضر ،در مدیحه سرایی ومصیبت سرایی آل رسول وسایر اشعار عرفانی واندرز ی واجتمایی ،بسیار غنی وسرشار است ،وبسیاری از شاعران ونویسندگان وخطبا کوشیده اند تا با در هم آمیختن عواطف واحساسات وتخیّل به مدح ومنقبت خاندان نبوی پرداخته وآثار ارزشمندی را به ساحت مقدّس ائمه ومخاطبان واهل ادب تقدیم نمایند ومنتهی سعی شان این بوده است که عشق درونی خویش را در قالب اشعار والفاظ ناب به شنوندگان عرضه کنند.

بنابر این می توانیم ادعا کنیم که عشق ومودّت به خاندان نبّوی در ادبّیات ما سابقه ای بسیار کهن دارد.در شعر فارسی ،ستایش آل پیامبر وگرایش به علی (ع) وخاندان اواز سده ی چهارم هجری آغاز شد ه،وشمار این شعر ها(آنچه در دست ماست ) در سراسر حکومت سامانیان ،غزنویان ، سلجوقیان وخوارزمشاهیان بسیار اندک است.وطنین چنین عشقی در ادبیّات سایر ملل ، نسبت به پیشوایان دینی ،آن گونه که در ادبیّات ارزشمند ما هست ،کمتر یافت می شودولذا این الفاظ چون از ژرفای درون وباطن انسان های عاشق بر می خیزد، برذهن ودرون خواننده نیز تأثیری مضاعف ودوچندان دارد

آن چه در این مقاله  فراهم آمده ،نمونه شعر شاعران در مدح حضرت رضا(ع) از آغاز تا زمان حال می باشدوچون قرن دهم آغاز به رسمیت شناختن مذهب تشیع در ایران است ودر این دوره است که قسمت مهمی از شعر فارسی را مدیحه  ها ومرثیه ها ی اهل بیت تشکیل می دهد.سعی گردیده از  سروده شاعران شاخص هر دوره به عنوان نمونه انتخاب گردد.

 

 

 

 

جلوه های امام رضا در شعر فارسی

تنها موهبت بزرگ برای ایرانیان وجود مرقد تابناک حضرت علی بن موسی الرضا در مشهد مقدس می باشد.موهبتی استثنایی ومنحصر به فرد.این حضور در جای جای زندگی ایرانیان خودرانشان داده است .عشق واعتقاد به حضرت امام رضا (ع) در همه ی قشرهای مختلف مردم ریشه دوانیده است وآنها  با این عشق واعتقاد روزگاران سخت ودشوار وطولانی را سپری کرده اند.حضرت امام رضا (ع) نویسندگان را هم از سده های دور نیز تحت تأثیر خود داشته است واین گونه است که شاعران بزرگ ایران همواره این شخصیت استثنایی را ستوده اند.

در دوره معاصر هم  ، به ویژه در سالهای پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز شاعران ، عشق وارادت خود را به آستان قدسی آن حضرت آشکار کرده اند .آن چه در ادامه این بحث می آید گزیده ای است از انبوه عشق و ارادت شاعرانی که  در مدح ومنقبت آن حضرت شعر سروده اند.

سنایی غزنوی

سنایی از شاعران بزرگ قرن ششم  می باشدواورا باید از تأثیر گذارترین شاعران در حوزه های مختلف شعر فارسی دانست .اودر قصاید خود از مضامینی چون زهد وحکمت واخلاق وعرفان بهره می گیردونخستین کسی است که افکار واصطلاحات عرفانی را با مضامینی عاشقانه در هم آمیخته است .قصیده ای در مدح حضرت امام رضا  (ع) با مطلع زیر سروده است.

دین را حرمیست در خراسان      دشوار تورا به محشر آسان

از معجزه ها ی شرع احمد                از حجتهای دین یزدان

همواره رهش مسیر حاجت              پیوسته درش مشیر غفران

                                      .....

بی نام رضا همیشه بی نام      بی شأن رضا همیشه بی شأن

ودر پایان قصیده می گوید:

ای کین تو کفرومهرت ایمان       پیدا به تو کافراز مسلمان

در دامن مهرتو زدم دست                  تاکفرنگیردم گریبان

                           اندر ملک امان علی راست             دل در غم غربت تو بریان(سنایی :1380،451)

خاقانی شروانی

افضل الدین بدیل خاقانی شاعر نام آور قرن ششم هجری است در ابتدا حقایقی تخلص می کردوسپس تخلص خاقانی را برای خود برگزید از خاقانی علاوه بر دیوان قصایدوغزلیات وتحفه العراقین مجموعه ی نوشته هایی به نام منشات در دست است که توانایی اورا در نثر نشان می دهد.در پاره ای از اشعار او چاشنی زهد وعرفان دیده می شود.دو قصیده در مدح حضرت امام رضا سروده ودر یکی از قصاید اشتیاق سفر خراسان انگیزه ای در درون او پدید آورده وآن زمانی بود که حکومت خوارزمشاهیان در اوج خود بود وبازار شعر وشاعری در آن ناحیت سخت رونق داشت.

چه سبب سوی خراسان شدنم نگذارند            عندلیبم به گلستان شدنم نگذارند

        نیست بستان خراسان را چون من مرغی    مرغم آوخ سوی بستان شدنم نگذارند....

روضه ی پاک رضا دیدن اگر طغیان است    شاید ار بر ره طغیان شدنم نگذارند(خاقانی:154،1368)

ودر قصیده ی دیگر در اشتیاق رسیدن به خراسان وزیارت روضه ی معصوم رضا این گونه می سراید:

به خراسان شوم ان شاءالله      آن ره آسان شوم ان شاءالله

ودر پایان قصیده این گونه ارادت خود را به مولای خود نشان می دهد:

نه نه تا حکم زسلطان چه رسد                تا به فرمان شوم ان شاءالله

گردهدرخصه کنم نیت طوس                شبه رضوان شوم ان شاءالله

             گردآن روضه چون پروانه ی شمع      مست جولان شوم ان شاءالله(همان،406)

 

عبدالرّحمن جامی

عبداّلرحمن جامی ،شاعر ونویسنده قرن نهم هجری است.او مشهورترین اثر خود را به تقلید از گلستان سعدی نوشته است.جز دیوان شعر وآثار منثور، هفت اورنگ او شهرت فراوان دارد.دربیشتر قالبهای شعری طبع آزمایی کرده است.پیرو مذهب اهل سنت بود  وقصیده ای در مدح  حضرت رضا(ع) سروده که چند بیت آن را به عنوان شاهد مثال  می آوریم :

سلام ٌعلی آل طه ویاسین                             سلام ٌ علی آل خیر النّبیّین

سلام ٌعلی روضهٍ حلَّ فیها                          امامً یباهی بِهِ المُلک َوَالدّین

علیّ بن موسی الّرضاکز خدایش        رضا شد لقب چون رضا بودش آیین

زفضل وشرف بینی او را جهان                 اگر نبوّدت تیره چشم جهان بین

پی عطر روبند حوران جنّت                       غبار دیارش به گیسوی مشکین

اگر خواهی آری به کف دامن او          برو دامن از هر چه جزاوست برچین

چو جامی چشد لذّت تیغ مهرش          چه غم گر مخالف کشد خنجر کین(وصال:1388،68)

 

وحشی بافقی

شمس الدین محمدبافقی شاعرنازکدل وپر احساس سدّه ی دهم هجری در قصبه ی بافق از توابع یزد زاده شد ومدّتی در یزد وکاشان به سر برد وسرانجام در شهر یزد سربرخاک نهاد.در سرودن منظومه های عاشقانه وغزل وقصیده استاد بود .امّا بیشترین شهرت وحشی مرهون غزلّیات اوست .قصایدی هم در منقبت امامان شیعه در دیوان وحشی وجود داردکه حال وهوای مخصوصی دارد.در ستایش امام هشتم قصیده ای با مطلع زیر سروده است:

تا شنید از باد پیغام وصال یار گل                                 برهوا می افکند از خرّمی دستار گل

گر نمی آید زطوف روضه ی آل رسول         چیست مهر آن که آورده است بر طومار گل

نخل باغ دین علی موسی جعفر که هست                باغ قدر ورفعتش را ثابت وسیار گل

آنکه بر دیوار گلخن گردمد انفاس لطف            عنکبوت وپرده را سازد برآن دیوار گل

نخل اگر با موم سازی در ریاض روضه اش            گردداز نشو ونما سر سبزوآرد بار گل

ای که دادی دانه ی انگور زهر آلوده اش     کشت کن اکنون به گلزاری که باشد بار گل

                                                                                              ( وحشی بافقی:1380،484)

فرخی یزّدی

از نامورترین سخنوران یزد در عرصه ی فرهنگ وادب فارسی ودر زمینه ی ادب اجتمایی است.وی به سال 1267ه.ش. در خانواده ای زحمتکش و دهقان زاده در یزد دیده به جهان گشود.در سرودن انواع شعر طبعی آزمود وسروده هایی از خود به یادگار نهاد وبه تصریح استاد شفیعی کدکنی از سرآمدان غزل سیاسی می باشد .در قالبهایی همچون قصیده،غزل، دوبیتی،رباعی ومسمط طبع آزمایی نموده است .بهاریه ی  زیر در قالب مسمط در ستایش هشتمین امام شیعیان از او ست.

نوروز نوبهار افراشت چون علم    ضحاک دی گریخت با انده والم

فریدون فروردین آمد به تخت جم      منوچهر یاسمین با چهر چون ارم

چون تهمتن کشید رخشش به زیر زین ....

تامدح گویم از سلطان دین رضا    آن آفتاب دین ارواحنا فدا

آن پادشاه جود آن معدن سخا    منظور آیه ی والشمس والضحی

هم سرّ سرمدی است هم قول او متین

در بارگاه او پشت فلک خم است     در نزد رفعتش خلدبرین کم است

خورشید نزد او تشبیه انجم است     آن بارگه به عرش هم از ومحرم است

بر عرش حق کندفخرّیه این زمین...(فرخی:297،1360)

حزین لاهیجی

محمد علی حزین لاهیجی در سال 1103ه.ق. در اصفهان متوّلد گردید .علوم عقلی ونقلی را نزد بزرگان وعلمای عصر فراگرفت .مدتی از عمر خود را در هندوستان سپری کردوسرانجام در همان جا وفات یافت.دیوان وتالیفات زیادی از خود به یادگار نهاد.قصایدی در مدح پیامبروائمه  اطهار سرود ودر سه قصیده به ستایش هشتمین اختر تابناک آسمان امامت وولایت پرداخت.

خوش آن دل که به یاد  تو رشک چمن شود     زلفت سمن ،بهار خطت یاسمن شود

ریزم زبس به یاد عقیق لبت سرشک                         دامن زکاوش مژه کان یمن شود

وبعد از تغزّل این گونه ارادت خود را به امام نشان می دهد:

خواهم تن شکسته سپارم به ارض طوس            گرددچو خاک خاک در بوالحسن شود

جان جهان امامامم معدن کرم                                    کز فیض خلق او همه عالم ختن شود

    شاها تویی که خسرو خاور غلام توست                                  نبود روا که تیره مرا انجمن شود

          مگذار بیش ازاین زسپهر ستم مدار                 جان حزین خسته اسیر محن شود(حزین :265،1350)

ودر قصیده دیگر با مطلع زیر ارادت خود را به امام نشان می دهد:

قول وعمل زشت ونکو گرچه قضا کرد      امّا نتوان گفت چرا گفت وچرا کرد

الماسم اگر بر جگر افشاند عطا بود     خون دل اگر در قدحم کرد به جا کرد

وشاعر اقرار می کند که در وصف امام زبانش قاصر وبیانش الکن است:

   شاها سخنی لایق مدح تو ندارم             مدح تو نیارد کسی آری به سزا کرد

                         آهنگ ثنایت که بلند ست مقامش       نتوان به نی خامه ی بی برگ ونوا کرد

وشاعر در پایان قصیده از درگاه امام مدد می طلبد ومی گوید:

یا شاه غریبان مددی کن که توانم             یک سجّده ی شکر انه به کوی تو ادا کرد

                    معذورم اگر نیست شکیبم به جدایی               موسی به چنان قرّب تمنای لقا کرد(همان:167،166)

واعظ  قزوینی

ملا محّمد رفیع ملّقب به رفیع الّدین ومتخلص  به واعظ ،به سال 1027ه.ق.در قزوین متوّلد گردید.در تحصیل دانش هاوکمالات متداول روزگار خود نیک بکوشیده ودر مکتب تشّیع پرورش یافته است تا بدان جا که اورا از دانشمندان وخطبای بنام واز نویسندگان وشعرای مشهور قرن یازدهم هجری باید شمرد.اشعاری در ستایش حضرت علی بن موسی الرضا سروده است در قصیده ای با مطلع زیر می گوید :

یارب به فضل خویش گناهان ما ببخش        از تست جمله بخشش واز ما خطا ببخش 

ودر این قصیده به نعت پیامبر وائمه ی اطهار می پردازد ودر بیتی حضرت امام رضا را این گونه توصیف می نماید:

    این نامه ها به گریه ی کاظم بشو زجرم      این جهل ها به دانش وعلم رضا ببخش(واعظ :269،1359)

در این قصیده وصف علم ودانش را برای حضرت به کار می برد.در قصیده ای دیگر در وصف بهار به ستایش شه سریر امامت حضرت امام رضا (ع) می پردازد،قصیده با این مطلع آغاز می گردد:

بهار آمدو آفاق را سحاب گرفت     زسایه چهره ی ایّام آفتاب  گرفت(همان :477)

ودر پایان قصیده ا این گونه به  توصیف امام رضا (ع) می پردازد.

شه سریر امامت رضا که با مهرش             کسی به حشر نخواهد زکس حساب گرفت

به زیر چرخ نگنجد شکوه شوکت او               که بحر را نتواند ببر حباب گرفت(همان:478)

در این قصیده شاعر شکوه وعظمت امام را غیر قابل تصور به حساب آورده ووجود مبارک اما م  را دریایی در برابر حباب در نظر گرفته است .

در قصیده ای دیگر با عنوان در بیان کیفیّت احوال پیری وآخرین سلطان رضا به حکم قضا ،حضرت امام علی بن موسی الرضا(ع) چنین می گوید:

تن تو چیست یکی خیمه وستون جان             طناب رشته ی روزی ومیخ آن دندان

وتا بدان جا می گوید :

چرا جوان نکنی خویش را در این پیری                   زخاکبوس در گاه کشور ایمان

رضا به حکم قضا حضرت امام رضا                     که در قلمرو دلهاست مهر او سلطان

زدفتر کرم او سحاب یک ورق است      که سطرش از رگ ابر است ونطقه اش باران (همان:514)

در این قصیده،شاعر صفت شاه کشور ایمان را برای  امام به کار می برد شاعر با استفاده از صور خیال وآرایه های لفظی ومعنوی  به زیبایی شعر خود افزوده است .

ملک الشعرای بهار

محّمد تقی ملک الشعرای بهار (1330-1266ه.ش) شاعر ،محقق، استاد دانشگاه، روزنامه نگارومردسیاست بود.شهرت شاعری بهار به قصاید فخیم واستواری است که با توّجه به سنت ادبی گذشته سروده است.در جریان انقلاب مشروطه  در مشهد  شاهد به توپ بستن آستانه ی امام رضا (ع) می شودوبهار در این زمینه دو شعر در قالب قصیده سرود:

بوی خون ای باد از طوس سوی یثرب بر             با نبی برگوی از تربت خونین پسر

                    عرضه کن بر وی کز حالت فرزند غریب             وآن مصیبتها آیا بودت هیچ خبر (بهار :223،ج1)

        اردیبهشت نوحه وآغاز ماتم است                                  ماه ربیع نیست که ماه محرّم است

                    گر باد نو بهار وزد اندرین ربیع                همچو محرم ازچه جهان غرق ماتم است(همان:228،ج1)

اشرف مازندرانی

محمد سعید اشرف مازندرانی از شاعران خوش سخن پارسی گوی قرن یازدهم هجری است که از اصفهان به دیار هند رفت ودر دربار گورکانیان منزلتی یافت . بعد از مدّتی زندگی در هند وازدواج با زیب النسا ،غم دوری از سایر آشنایان مخصوصاً همسرش  روح اشرف را به خود مشغول کرد، ودر هند احساس تنهایی وغربت می کرد .بالاخره بعد از سیزده سال اقامت در هند اجازه ی بازگشت به وطن را حاصل کرد وسر انجام در سال 1083 ه.ق راهی ایران شد.ورودش به ایران از طریق افغانستان با فصل زمستان شدیدی برخورد می کندومشهد از برف پوشیده بود؛شدّت سرما  تاب وتوان از تن آدمیان می ربود . به همین علّت قصیده ای زیبا در تعریف سرمای شدید مشهد ،با تخلص به مدح شاه خراسان سروده واز آن حضرت در پایان قصیده ،درخواست می نماید که اورادر سایه  ی حمایت خود نگهدارد ، که دیگر بار به هندوستان نرود .مطلع قصیده این گونه آغاز می شود:

فصل سرما شد که دیگر دستها افتد زکار                  همچو ایّام خزان وبرگ ریزان چنار...

بس که از حدّ رفته است آسیب دست انداز دی    برف نبود آنچه  می بینی به تیغ کوهسار

کوه با تیغ وکفن در عذر خواهی آمده است              بر در شاه خراسان  حجّت پروردگار

نقّد حیدر بوالحسن سلطان علی موسی الّرضا      هشتمین نوباوه  ی بستان  سرای هشت وچار

ودر پایان قصیده این گونه از حضرت در خواست می نماید:

داورا مسکین نوازا ،فیض بخش عالما           ای غریبان را هوای بارگاهت سازگار

بعد عمری کز ترّددهای بی جای سفر    خورده  بودم روی دست از دستبرد روزگار

چون حنا باز آمدم از هند باروی سیاه         می روم از دست اگر لطفت نباشد دستیار

آرزو دارم که جایم در پناه خود دهی                 تا بسایم از تفاخر  سر بر اوج اعتبار

می تواند کرد ،بی نام ونشانی را چو من        یک نگین واری زمین  از آستانت نامدار

(اشرف مازندرانی :103،1373)

محمد حسین بهجتی

استاد محمّد حسین بهجتی (شفق) در سال 1313دراردکان یزد  ،در خانواده ایس مذهبی دیده به جهان گشود.تحصیلات حوزوی را در اردکان ویزد در محضر آیات عظام فرا گرفت واز همان اوان جوانی در کنار تحصیل گهگاه به سرودن اشعاری شیرین ودلنشین می پرداخت .مجموعه شعر به نام بارش نور از اثر ایشان می باشد .محتوای غزلهای او بیشتر عرفانی ، اخلاقی وتوحیدی می باشدوچند غزل در مدح غریب الغربا ،حضرت امام رضا سروده است .در غزل زیربا ردیف تو می بوسم ارادت خود را به امام نشان داده:

ای دوست آستان تو می بوسم                هرجا بود نشان تو می بوسم

بخت ار مدد کند چو فلق هر صبح               ایوان دلستان تو می بوسم

ودر این غزل عجزخود را در برابر امام نشان می دهد وعظمت وبزرگی امام را به گونه ای زیبا توصیف می نماید:

دست تو فوق ماست بدان ره نیست             پس دست دوستان تو را می بوسم

                  غرق توام زیاد توام سرشار                     هر جا بود نشان تو را می بوسم( بهجتی1373،113)

ودر غزل امید دل به توصیف گنبد وبارگاه امام می پردازد:

به کوی رضا جان صفا می پذیرد                 دل این جا فروغ خدا می پذیرد

   تو ای بی نوا رو به سوی خدا کن              که این پادشه خوش گدا می پذیرد

     به پابوس او رو که زواّر خود را              سر خوان جود وعطا می پذیرد(همان:114)

مهدی اخوان ثالث

مهدی اخوان ثالث شاعر معاصر در  سال 1307در مشهد به دنیا آمد ودر شهریور 1369در گذشت .مجموعه های ارغنون ،زمستان ، آخر شاهنامه، از این اوستاودر حیاط کوچک پاییز در زندان از جمله آثار اوست.شعر اخوان شعر اجتمایی است وحوادث زندگی مردم ایران را در خود منعکس می سازد.لحن حماسی او آمیخته با صلابت وسنگینی شعر خراسانی وسر شار از ترکیبهای تازه است .اخوان علاوه بر شعر نو در قالب سنتی هم طبع آزمایی کرده استودر قالب غزل وقصیده ورباعی اشعاری سروده ،شعر زیر در قالب غزل در  مدح حضرت رضا(ع)  سروده است:

بعد چل سال که ري داشت چو محبوس مرا          مي کشد عشق دگرباره سوي توس مرا

کاش زآغاز نمي آمدم از توس به ري                        که به انجام نبود اين همه افسوس مرا

من که دست پدر خويش نمي بوسيدم          مشهد توس فرا خواند به پابوس مرا(مجموعه ی اشعار: اخوان ثالث)

وشاعر در این چند بیت نهایت عشق خود را به مولای خویش نشان داده است.

قیصر امین پور

شاعر انقلاب اسلامی ،مجموعه  شعرهای در کوچه ی آفتاب ،تنفس صبح و آینه های ناگهان از آثار اوست.بیشتر در قالب نیمایی شعر سروده است ولی در قالب سنتی ،مخصوصاًغزل هم اشعار ی از خود به یادگار گذاشته است.در شعر زیر شاعر عظمت وبزرگی امام رضا (ع) را به نظم در اورده وهمچنین با استفاده از آرایه  های ادبی بر زیبایی شعر خود افزوده است:

چشمه هاي خروشان تورا مي شناسند               موج هاي پريشان تورا مي شناسند

پرسش تشنه گي را تو آبي، جوابي                     ريگ هاي بيابان تو را مي شناسند

نام تو رخصت رويش است و طراوت      زين سبب برگ و باران تو را مي شناسند

از نشابور با موجي از لا  گذشتي                   اي كه امواج طوفان تو را مي شناسند

اينك اي خوب فصل غريبي سر آمد               چون تمام غريبان تو را مي شناسند

كاش من هم عبور تو را ديده بودم              کوچه هاي خراسان تو را مي شناسند

علیرضا قزوه

شاعر ونویسنده ی معاصر در سال 1342 ه.ش.به دنیا آمد.از تالیفات  وی می توان سفر نامه ی حج با نام پرستو در قاف را نام برد .همچنین مجموعه ی اشعار از نخلستان تا خیابان وشبلی در آتش اثر اوست.در غزل زیر شاعر با استفاده از تلمیح وتشبیه ودیگر صناعات شعری به زیبایی شعر خود افزوده است دو غزل در مدح امام غریب سروده است:

برگشته ام امشب به خود از راه نشابور             شيرين دلکم يک دو دهن شور بخوان شور

اي سوره اعراف من اي قبله هشـتم                      در ظلمت من پنجـره اي بـاز کن از نـور

  اي طوس تو ميقات همه چله نشينان                          آ بي تري از نور درخشان تري از طور

  از شهر سنـابـاد برايــم کفن آريــد                                اميد که با نام تو سر بر کنم از گور

   در حادثه موساي به هوش آمده ماييم                               سبحانک يا نورتر از نورتر از نور

سلسله جنبان عشق

ما همه هيچيم هيچ، اوّل و آخر خداست                سلسله جنبان عشق، سلسله مصطفاست

اشهدُ اَن لا بخوان، سوره طه بخوان             هفت فلک گردي از، هشت بهشت خداست

گر ز خود آيي برون، راه بري تا بهشت               گر بشوي منقلب، قلب تو قبله‏نماست

بي‏او مستي مکن، نفس‏پرستي مکن                خود را بايد شکست، آينه‏گر خودنماست

عقل مجرّد کجا، زنده کند مرگ را؟!                  از نَفَس گرم عشق، هر نفسي مومياست

عقلِ گرفتار را، عشق رها مي‏کند                             عقل همان آهو و عشق امام رضاست 

عقل، قيام من است، عشق امام من است             عشق، نماز شب است، عقل نماز قضاست

کوفه من ـ عقل من ـ عشق مرا کشته است              جسمم در کوفه و روحم در نينواست

کيستي اي راز عشق؟ اي همه اعجاز عشق!            بعدِ تو اي تشنه لب، شادي ما هم عزاست

ما عَرَق خجلتيم، گَردِ رهِ غربتيم                            «ما همه بي‏غيرتيم، آينه در کربلاست»(قزوه:مجموعه ی شعر)

سهیل محمودی

سهیل محمودی متولّد 1339ه.ش.از شاعران عصر انقلاب است ودر غزل از زبانی نو بهره می گیرد .ازجمله آثار او دریا در غدیر وفصلی از عاشقانه هاست .در غزل زیر با استفاده از شیوه ای جدید وسبکی خاص، وبا ردیف یا ضامن آهو، به مدح حضرت امام رضا (ع) پرداخته است:

در بند هواييم، يا ضامن آهو!                    در فتنه رهاييم، يا ضامن آهو!
بي تاب و شکيبيم، تنها و غريبيم        بي سقف و سراييم، يا ضامن آهو!
عرياني پاييز، خاموشي پرهيز                 بي برگ و نواييم، يا ضامن آهو!
سرگشته‌تر از عمر، برگشته‌تر از بخت         جوياي وفاييم، يا ضامن آهو!
آلوده‌ي بدنام، فرسوده‌ي ايام                  با خود به جفاييم، يا ضامن آهو!
آلوده مبادا، فرسوده مبادا                       اين گونه که ماييم، يا ضامن آهو!
پوچيم و کم از هيچ، هيچيم و کم از پوچ     جز نام نشاييم، يا ضامن آهو!
ننگيني ناميم، سنگيني ننگيم                     در رنج و عناييم، يا ضامن آهو!
بي رد و نشانيم، از ديده نهانيم                      امواج صداييم، يا ضامن آهو!
صيد شب و روزيم، پابند هنوزيم               در چنگ فناييم، يا ضامن آهو!
چندي ست به تشويش، با چيستي خوي در چون و چراييم، يا ضامن آهو!
با دامني اندوه، خاموش‌تر از کوه                  فرياد رساييم، يا ضامن آهو!
مجبور مخيّر، ابداع مکرر                            تقدير قضاييم، يا ضامن آهو!
افتاده به عصيان، تن داده به کفران                 آلوده‌رداييم، يا ضامن آهو!
حيران شده‌ي رنج، طوفان‌زده‌‌ي درد           درياي بکاييم، يا ضامن آهو!
تو گنج نهاني، ما رنج عناييم                    بنگر به کجاييم، يا ضامن آهو!
با رنج پياپي، در معرکه ري                    بي قدر و بهاييم، يا ضامن آهو!
نه طالع مسعود، نه بانگ خوش عود             زنداني ناييم، يا ضامن آهو!
در غربت يمگان، در محبس شروان          زنجير به پاييم، يا ضامن آهو!
رانده ز نيستان، مانده ز ميستان                تا از تو جداييم، يا ضامن آهو!
سوداي ضرر ما، کالاي هدر ما                   اوقات هباييم، يا ضامن آهو!
دل‌خسته و رسته، از هر چه گسسته         خواهان شماييم، يا ضامن آهو!
روزي بطلب تا، يک شب به تمنا                 نزد تو بياييم، يا ضامن آهو!
در صحن و سرايت، ايوان طلايت              بالي بگشاييم، يا ضامن آهو!
با ما کرم تو، ما در حرم تو                       ايمن ز بلاييم، يا ضامن آهو!
چشم از تو نگيريم، جز تو نپذيريم            اصرار گداييم، يا ضامن آهو!
در حسرت کويت، با حيرت رويت              آيينه‌لقاييم، يا ضامن آهو!
مشتاق زيارت، تا جبهه طاعت            بر خاک تو ساييم، يا ضامن آهو!
گو هر چه نبايد، گو هر چه ببايد          در کوي رضاييم، يا ضامن آهو!
آيا بپذيري، ما را بپذيري؟               در خوف و رجاييم، يا ضامن آهو!
مِهر است و اگر قهر، شهد است و اگر زهر تسليم شماييم، يا ضامن آهو!
فريادرسي تو، عيسي‌نفسي تو                   محتاج شفاييم، يا ضامن آهو!
هر چند گنه‌کار، هر قدر سيه‌کار        بي رنگ و رياييم، يا ضامن آهو!
ما بنده‌ درگاه، در پيش تو، اما              در عشق خداييم، يا ضامن آهو!
در رنج و تباهي، وقتي تو بخواهي          آزاد و رهاييم، يا ضامن آهو!
اي چشمه خورشيد، مهر تو درخشيد      در عين بقاييم، يا ضامن آهو!
ما همسفر شوق، فريادگرشوق                آواي دراييم، يا ضامن آهو!
همخانه‌ شبگير، همسايه تأثير                   پرواز دعاييم، يا ضامن آهو!
همراز به خورشيد، دمساز به ناهيد      در شور و نواييم، يا ضامن آهو!
هم‌صحبت صبحيم، هم‌سوي نسيميم   هم‌دوش صباييم، يا ضامن آهو!
ما خاک ره تو، در بارگه تو                  گوياي ثناييم، يا ضامن آهو!
سوگند الستيم، پيمان نشکستيم          در عهد «بلي»ييم، يا ضامن آهو!
يار ضعفا تو، خود ضامن ما تو              ما اهل خطاييم، يا ضامن آهو!
هم مسکنت ما، هر مرحمت تو             مسکين غناييم، يا ضامن آهو!
از فقر سروديم، يا فخر نموديم                فخر فقراييم، يا ضامن آهو!
نه نقل فلاطون، نه عقل ارسطو            جوياي هداييم، يا ضامن آهو!
هنگامه‌ وهم آن، کجراهه‌ فهم اين        ما اهل ولاييم، يا ضامن آهو!
از گوهر پاکيم، از کوثر صافيم              فرزند نياييم، يا ضامن آهو!
چاووش شب رزم، سرجوش تب رزم   شوق شهداييم، يا ضامن آهو!
ايمان به تو داريم، يونان بگذاريم        تشريک‌زداييم، يا ضامن آهو!
منشور نشابور، سرسلسله‌ي نور        با حکمت و راييم، يا ضامن آهو!
تو راه مجسّم، گر راه به عالم              جز تو بنماييم، يا ضامن آهو!
تا صور قيامت، با شور ندامت             شايان جزاييم، يا ضامن آهو!
همراهي استاد آگاهي‌مان داد           کز تو بسراييم، يا ضامن آهو!
اين بخت سهيل است، کش سوي تو ميل است در نور و ضياييم، يا ضامن آهو!
زين نظم بدايع، وين اختر طالع               اقبال‌هماييم، يا ضامن آهو!

علی موسوی کرمارودی

سیّدعلی موسوی گرمارودی ولادت1320شمسی از پیشتازان شعر مذهبی قبل از انقلاب است.از آثار شعری او می توان سرود رگبار ،عبور ، در سایه سار نخل ولایت ،چمن لاله ، خط خون  تا ناکجا ودستچین را می توان نام برد .شعر زیر در قالب شعر نو نیمایی است وشاعر با استفاده از آرایه های ادبی به منقبت حضرت رضا پرداخته است.

درود بر تو اي هشتمين سپيده

- اگر از سايه ساران درود مي پذيري-

           باران نيز به ازاي تو پاک نيست

 و بر ما درود   -اگر فاصله خويشتن تا تو را، تنها بتوانيم ديد-

اي آفتاب! ما آن سوي ذره مانده ايم

 من آن پرنده مهاجر  که هزار سال پريده است

اما هنوز  سوار گنبدت پيدا نيست

آوخ که بال کبوتران حرمت

      از چه تيرهاي زهرآگين خسته است

                                  شکسته است

اي عرش اي خون هشتم

نيرويي ديگر در پرم نِه

که ما را هزار سال

نه ره توشه اي بر پشت بود  و نه شمشيري در دست

و مگر در سينه عشق مي افروخت

مي سوخت که چراغ تو روشن ماند

رشته اي از زيلوي حرمت زنجير گردن عاشقان

و سلسله وحدت است

و خطي که روستا ها را به هم مي پيوندد

گلمهره هاي ضريحت

دل هاي بيرون تپيده ما

         تبلور فلزي ايمان است

چنان گسترده اي که جز از حلقه ضريحت نمي توان ديد

تو را بايد تقسيم کرد آنگاه به تماشا نشست

خاک تو گستره همه کائنات

و پولاد ضريحت قفسي است

که ما يارايي خود را  در آن به دام انداخته ايم

تو سرپوش نمي پذيري

             طلاي گنبدت  روي زردي ماست

                    از ناتواني ادراک مان از تو

                     که بر چهره مي داريم

تو مرکز وفوري

کشت هاي ما از تو سبز

پستان هاي ما از تو پرشير است

تو مدار نعمتي

سيبستان هامان

 سرخي چهره ر      از زردي قبه تو وام دارند

و گنبد توتنها و آخرين آشتي ما

    بارز است

هرچند اگر

       فريب زراندوزان تاريخ باشد

شتر از مسلخ

         به فولاد تو مي گريزد

آهن تو

پيوند جماد و نبات و حيوان

بخشش تو

اعطاي خداوند سبحان است

وقتي تو مي  بخشي

دست مريخ نيز   به سوي سقاخانه ات دراز است

ناهيد و کيوان و پروين ديروز، صف در صف

در کنار من و آن مرد روستا

در مضيف خانه ي توکاسه در دست

         به نوبت آش  ايستاده بوديم

         کاش ايستاده بوديم

تو ايستاده زيستي

هر چند

با ميوه درختي گوژ و نشسته

                     مسمومت کردند

اما شهادت

تو را ايستاده درود گفت.

اينک جايي که تو خوابيده اي

همه کائنات به احترام ايستاده است

من با اشک مي نويسم

شعر من عشقي است

که چون مورچه بر کاغذ راه افتاده است

اي بلند

سليمان وار!

   پيش روي رفتار من  درنگ کن

سپاه مهرت را بگو

نيم نگاهي به جاي مورچگان بيفکند

تو امامي

هستي با تو قيام مي کند

درختان به تو اقتدا مي کنند

کائنات به نماز تو ايستاده

      و مهرباني

           تکبير گوي توست

عشق

      به نماز تو قامت بسته است

و در اين نماز

هر که «مأموم» تو نيست

              «مأمون» است

درست نيست

شکسته است

تاريخ چون به تو مي رسد

                    طواف مي کند

يا کلمه الله

عرفان در ايستگاه حرمت

              پياده مي شود

و کلمه

چون به تو مي رسد

به درباني درگاهت

           به پاسداري مي ايستد

شعر من نيز

که هزار سال راه پيموده

هنوز بيرون بارگاه تو

              مانده است.(گرمارودی:1363)

منابع مآخذ:

1- اخوان ثالث،مهدی،(  1378  )،مجموعه ی اشعار،تهران، انتشارات مروارید

2- امین پور، قیصر،(   1383 )،تنفّس صبح،تهران،انتشارات سروش

3-بهار،ملک الشعرا، (1376)،کامیار عابدی، چ1، تهران،  انتشارات ثالث

4- بهجتی، محّمد حسین (1373)،بارش نور، چ1، تهران،  انتشارات بصیر

5- خاقانی، افضل الدین، (1368)،دیوان، دکتر ضیاءالدین سجادی، چ3،تهران، انتشارات زواّر

6-سنایی غزنوی،(1380)دیوان، دکتر مدرس رضوی، چ5،تهران، انتشارات سنایی

7- فرخی، محمد، (    1380  ) ،دیوان،حسین مسرّت،چ1،تهران،دیدآور

8- قزوه، علیرضا،(   1388 ) ،مجموعه شعر ، تهران، انتشارات سوره ی مهر

9- قزوینی، واعظ، (1359)،دیوان،دکتر سید حسن سادات ناصری،تهران، انتشارات علی اکبر علمی

10-گرمارودی، موسوی،(     1363   )،خطّ خون، چ1،تهران، انتشارات زوّار

11 -لاهیجی، حزین،(1350)، دیوان،بیژن ترّقی، چ2،تهران، انتشارات خیام

12-مازندرانی، اشرف، (1373) ،دیوان، دکتر سید محمد سیّدان، تهران،انتشارات موقوفات دکتر محمود افشار یزدی

13-وحشی بافقی، (1380)، دیوان، دکتر حسین آذران، چ7،تهران، انتشارات امیر کبیر

14-وصال،محمّد رضا،(1388)،فارسی عمومی،چ17،یزد،انتشارات اندیشمندان

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

+ نوشته شده توسط دکتر غلام رضا هاتفی در جمعه دوم مهر 1389 و ساعت 18:31 |